W wyniku reformy PIP już 8 lipca 2026 r. inspekcja zyska uprawnienie do wydawania decyzji administracyjnych przekształcających umowy cywilnoprawne, m.in. B2B, w umowy o pracę. Choć zgodnie z finalnym brzmieniem nowelizacji decyzja będzie wywoływać skutki wyłącznie na przyszłość, nie oznacza to, że przedsiębiorca współpracujący z samozatrudnionymi nie może zostać zobowiązany – jako płatnik – do zapłaty podatków i składek również za okres poprzedzający jej wydanie. Błędne przekonanie w tym zakresie w skrajnych przypadkach może prowadzić do bardzo dotkliwych skutków finansowych.Powództwo do sądu
Podstawową alternatywą dla wydania decyzji administracyjnej, jaka będzie przysługiwała okręgowemu inspektorowi pracy, będzie wystąpienie z powództwem o ustalenie stosunku pracy do sądu. Jako szczególną przesłankę dla takiego powództwa ustawa o PIP wskazuje konieczność ustalenia istnienia lub treści stosunku pracy za okres wcześniejszy niż ten, który może być objęty decyzją.
W praktyce oznacza to, że jeśli kontrola PIP wykaże, że w rzeczywistości przedsiębiorca posługuje się niewłaściwą umową już od kilku lat, inspektor, zamiast reklasyfikować umowę w drodze decyzji, od razu wystąpi na drogę sądową, dążąc do ustalenia stosunku pracy za kilka lat wstecz.
Należy mieć to na uwadze w kontekście wydawanego przez inspektora PIP polecenia usunięcia naruszeń. Odrzucając jego wykonanie, ryzykujemy postępowaniem sądowym, które może być dla przedsiębiorstwa istotnie dotkliwsze w skutkach.
PIP poinformuje ZUS i KAS
Bardzo istotny wpływ na ryzyka po stronie przedsiębiorców będzie miała również wymiana danych między PIP, ZUS i KAS.
Ustawa przewiduje bowiem, że instytucje te będę się na bieżąco informowały o ustaleniach kontrolnych dokonywanych w zakresie ich działalności, a dodatkowo, na bazie gromadzonych wspólnie danych, profilowały przedsiębiorstwa pod kątem poziomu ryzyka naruszeń.
Może się zatem okazać tak, że PIP, wydając decyzję reklasyfikacyjną, przekaże ustalenia z kontroli do ZUS, który następnie będzie miał uprawnienie do wszczęcia własnego postępowania w zakresie prawidłowości tytułu do ubezpieczeń społecznych. Podobnie zresztą może być w przypadku organów podatkowych.
Żadne przepisy nie przewidują reguł kolizyjnych, tj. nierozstrzygania równolegle przez dwie instytucje w podobnym zakresie. Brak jest również przepisów, które odpowiadałyby na pytanie, co w sytuacji, gdy PIP ustali stosunek pracy, a w odrębnym postępowaniu ZUS stwierdzi, że takiego stosunku pracy nie było lub odwrotnie.
Pozorne złagodzenie uprawnień PIP
Złagodzenie nowelizacji ustawy o PIP, względem jej pierwotnej propozycji, która zakładała, że już sama decyzja inspekcji będzie mogła działać wstecz i to z rygorem natychmiastowej wykonalności, nie oznacza automatycznie, że te ryzyka zniknęły.
Wprost przeciwnie – ich poziom jest w zasadzie niezmienny, natomiast zwiększają się szanse na ich zmaterializowanie.
Gdyby przepisy zaczęły funkcjonować w poprzednim brzmieniu, byłyby istotne wątpliwości co do ich zgodności z zasadami państwa prawa, w tym Konstytucją. Ich finalny kształt przewiduje jednak w zasadniczym stopniu zasady postępowania odpowiadające konstytucyjnym standardom. Z tego powodu nie należy spodziewać się, by decyzja Prezydenta, który zdecydował się na skierowane ustawy w ramach kontroli następczej do Trybunału Konstytucyjnego, miała powstrzymać reformę przyjętą przez Sejm.
W konsekwencji już w lipcu 2026 r. organy zyskają skuteczny oręż do walki z ewentualnymi naruszeniami prawa pracy czy optymalizacjami podatkowo-składkowymi w obszarze zatrudnienia. Można zakładać, że narzędzia te będą w miarę budowania praktyki tylko ulepszane, co powoduje, że nie należy bagatelizować skutków, jakie niesie za sobą reforma PIP.
Autor:
Patryk Chmiel
Doradca podatkowy, starszy konsultant w Gekko Taxens Doradztwo Podatkowe.
Specjalizuje się w obszarze PIT, CIT i ZUS. Prowadzi szkolenia dotyczące JPK_CIT. Uczestniczy także w projektach podatkowych z zakresu VAT. Swoje doświadczenie zdobywał pracując w kancelariach prawnych oraz jako menedżer działu podatkowego w biurze rachunkowym.
