Zmiany w zakresie uprawnień Państwowej Inspekcji Pracy (PIP) wprowadzają zupełnie nowy mechanizm tzw. postępowania reklasyfikacyjnego. Jego celem jest ustalenie, czy dana współpraca – formalnie oparta np. na umowie cywilnoprawnej – w rzeczywistości nie powinna być traktowana jako stosunek pracy. Poniżej przedstawiamy, jak krok po kroku będzie wyglądać nowy rodzaj postępowania.
Procedurę związaną z tzw. postępowaniem reklasyfikacyjnym można podzielić na sześć etapów.
Etap 1 – Kontrola i protokół
Punktem wyjścia jest kontrola przeprowadzana przez PIP. Kończy się ona sporządzeniem protokołu zawierającego ustalenia faktyczne. To właśnie na tym etapie inspektor identyfikuje potencjalne nieprawidłowości, które mogą prowadzić do wszczęcia dalszego postępowania.
Etap 2 – Wszczęcie postępowania reklasyfikacyjnego
Jeżeli ustalenia z kontroli wskazują na wątpliwości co do charakteru współpracy, PIP zawiadamia o wszczęciu postępowania zmierzającego do wydania decyzji reklasyfikacyjnej.
Co istotne, stronami tego postępowania są zarówno firma, jak i pracownik (współpracownik). Inspekcja bierze pod uwagę wolę stron, ale tylko w granicach prawa. Oznacza to, że stosunek prawny łączący firmę i współpracownika, nie może być sprzeczny z przepisami Kodeksu pracy ani zmierzać do obejścia prawa. W praktyce ma to znaczenie głównie w sytuacjach niejednoznacznych – jeśli cechy stosunku pracy nie będą dominujące, kluczową rolę odegra wola stron.
Warto również pamiętać, że samo wszczęcie postępowania przerywa bieg przedawnienia roszczeń pracowniczych, a termin zaczyna biec ponownie dopiero po jego zakończeniu.
Etap 3 – Polecenie usunięcia naruszeń
W toku postępowania PIP może wydać polecenie usunięcia naruszeń. Ma ono formę pisemną (papierową lub elektroniczną) i określa termin jego realizacji, który nie będzie zapewne zbyt długi, jako że ma zapewniać możliwość wykonania polecenia jeszcze w toku trwania działań kontrolnych.
Polecenie może dotyczyć:
- zmiany zasad współpracy (np. sposobu wykonywania umowy) lub
- wskazania, że w danej sytuacji powinna zostać zawarta umowa o pracę.
- Inspekcja może wydać decyzję reklasyfikacyjną dopiero wtedy, gdy pracodawca nie wykona takiego polecenia.
Etap 4 – Decyzja reklasyfikacyjna
Jeżeli jednak naruszenia wykazane w trakcie postępowania nie zostaną usunięte, PIP wydaje decyzję administracyjną, w której określi m.in.:
- rodzaj umowy o pracę,
- datę jej zawarcia,
- wymiar czasu pracy,
- wysokość wynagrodzenia,
- uzasadnienie faktyczne i prawne.
Zasadniczo, datą zawarcia umowy o pracę będzie dzień wydania decyzji, a jeśli pracodawca rozwiąże współpracę w trakcie kontroli, datą tą będzie dzień rozpoczęcia kontroli.
Decyzja wywołuje skutki od dnia jej wydania – nie tylko na gruncie prawa pracy, ale także podatków oraz ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych.
Natomiast decyzja stanie się wykonalna dopiero po jej uprawomocnieniu lub – w szczególnych przypadkach – po nadaniu rygoru natychmiastowej wykonalności (dotyczy to pracowników objętych szczególną ochroną).
Istotną gwarancją dla pracownika, wprowadzoną nowelizacją, jest zakaz jego niekorzystnego traktowania w związku z wydaniem decyzji – np. poprzez wypowiedzenie umowy. Będzie to działanie sankcjonowane karami w wysokości od kilku do kilkudziesięciu tysięcy złotych.
Etap 5 – Postępowanie sądowe jako alternatywa dla decyzji
W niektórych przypadkach PIP nie wyda decyzji, lecz skieruje sprawę do sądu. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy konieczne będzie ustalenie istnienia stosunku pracy za okres wcześniejszy, którego nie mogłaby objąć decyzja administracyjna.
Etap 6 – Odwołanie od decyzji
Od decyzji PIP będzie przysługiwać odwołanie do sądu – na zasadach przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego. Termin na jego wniesienie wynosi miesiąc.
Sprawę rozpoznaje sąd rejonowy właściwy dla miejsca świadczenia pracy. Sąd może zmienić decyzję w całości lub w części oraz orzeka co do istoty sprawy.
Jeżeli decyzji zostanie nadany rygor natychmiastowej wykonalności, sąd będzie zobowiązany do rozpatrzenia wniosku o jego uchylenie bardzo szybko – nie później niż w ciągu trzech dni.
W toku postępowania przed sądem, możliwe jest także:
- udzielenie zabezpieczenia przez sąd (np. określenie warunków wykonywania pracy),
- zawarcie ugody – ale tylko przy zgodnym udziale wszystkich stron (pracownika, firmy i PIP).
Oczywiście, PIP ma także możliwość tzw. autokorekty, czyli zmiany własnej decyzji wskutek wniesienia odwołania, jeśli uzna odwołanie za zasadne.
Korzystniej zaakceptować polecenie?
Nowe postępowanie reklasyfikacyjne znacząco wzmacnia rolę PIP w ocenie charakteru zatrudnienia. Dla przedsiębiorców oznacza to większe ryzyko zakwestionowania umów cywilnoprawnych, ale też możliwość „naprawienia” sytuacji jeszcze na etapie polecenia.
Z komunikatów PIP wyłania się obraz, wskazujący, że to „miękkie” narzędzie poleceń jest bardzo wyczekiwane i z pewnością będzie powszechnie stosowane.
Przedsiębiorca, który otrzyma takie polecenie, będzie musiał zdecydować, czy się do niego dostosowuje, czy wybierze drogę sądową skarżenia decyzji.
Trzeba jednocześnie mieć na względzie, że zaakceptowanie polecenia PIP może być w pewnych przypadkach korzystniejsze dla firmy. Zmiany wynikające z polecenia zadziałają bowiem tylko na przyszłość. Jeśli natomiast PIP zdecyduje się wystąpić z powództwem do sądu, sąd będzie mógł ustalić stosunek pracy również za okres przeszły.
Autor:
Patryk Chmiel
Doradca podatkowy, menedżer w Gekko Taxens Doradztwo Podatkowe.
Specjalizuje się w obszarze PIT, CIT i ZUS. Prowadzi szkolenia dotyczące JPK_CIT. Uczestniczy także w projektach podatkowych z zakresu VAT. Swoje doświadczenie zdobywał pracując w kancelariach prawnych oraz jako menedżer działu podatkowego w biurze rachunkowym.
